Home » 2010 » December » 20

Daily Archives: December 20, 2010

आत्महनः mNp

Today we will look at the form आत्महनः from श्रीमद्भागवतम् SB 11-5-17.

एत आत्महनोऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिनः।
सीदन्त्यकृतकृत्या वै कालध्वस्तमनोरथाः ।। ११-५-१७।।

Gita Press translation “They kill their own self, and, being devoid of peace of mind, regard ignorance as knowledge (confuse action for knowledge). They do not experience fulfillment and, being frustrated in their aims and thwarted by the Time-Spirit, become miserable.”

‘आत्महन्’ gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-46 कृत्तद्धितसमासाश्च । The विवक्षा here is प्रथमा-बहुवचनम्4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् ‘आत्महन्’

(1) आत्महन् + जस् । As per 6-4-12 इन्हन्पूषार्यम्णां शौ the lengthening (ordained by 6-4-8 सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ) of the penultimate letter of words ending in इन्, हन्, पूषन् and अर्यमन् should be done only when the affix शि follows, not when followed by other सर्वनामस्थानम् affixes. So even though जस्-प्रत्यय: has the सर्वनामस्थान-सञ्ज्ञा, 6-4-8 will not apply here.

(2) आत्महन् + अस् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-7 चुटू and 1-3-9 तस्य लोपः। 1-3-4 न विभक्तौ तुस्माः prevents the ending सकारः of जस् from getting इत्-सञ्ज्ञा ।

(3) आत्महनः । रुँत्व-विसर्गौ 8-2-66 ससजुषो रुः and 8-3-15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः


1. What kind of सूत्रम् is 6-4-12 इन्हन्पूषार्यम्णां शौ ?
a) निषेध-सूत्रम् – A rule which negates another rule
b) अपवाद-सूत्रम् – A rule which is an exception to another rule
c) नियम-सूत्रम् – A rule which limits the application of another rule
d) अतिदेश-सूत्रम् – A rule which extends the application of another rule

2. Please list the two synonyms of the word “आत्मा” (प्रातिपदिकम् “आत्मन्” masculine) as given in the अमर-कोश:।
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः ।।१-४-२९।।
(इति त्रीणि “आत्मन:” नामानि)

3. How would you say this in Sanskrit?
“This verse is easy.” Use the प्रातिपदिकम् “सुगम” (adjective) for “easy.”

4. In this example, the अङ्गम् “आत्महन्” has:
a) पद-सञ्ज्ञा
b) भ-सञ्ज्ञा
c) Neither पद-सञ्ज्ञा nor भ-सञ्ज्ञा
d) Both पद-सञ्ज्ञा and भ-सञ्ज्ञा

5. By which सूत्रम् does पाणिनि: define the term “उपधा”?

6. Why did 6-4-134 अल्लोपोऽनः not apply in this example?

7. Can you find a प्रातिपदिकम् ending in “हन्” in the sixth chapter of the गीता ?

8. Where is the ङि-प्रत्यय: used in this verse?

Easy questions:

1. Which सूत्रम् do we use to get सीदन्ति + अकृतकृत्या: = सीदन्त्यकृतकृत्या: ?

2. Where has 6-1-109 एङः पदान्तादति been used in this verse?

Recent Posts

December 2010