अक्षिणी nAd
Today we will look at the form अक्षिणी from श्रीमद्भागवतम् SB 3-26-64
अक्षिणी चक्षुषाऽऽदित्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ।
श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदत्तिष्ठत्तदा विराट् ।। ३-२६-६४।।
Gita Press translation “The sun-god entered His eyes along with the sense of sight; but the Cosmic Being failed to get up even then. The Digdevatās entered His ears along with the auditory sense; but the Cosmic Being could not be stirred into activity even then.”
‘अक्षि’ gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्. The विवक्षा here is द्वितीया-द्विवचनम्. 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् ‘अक्षि’.
(1) अक्षि + औट् ।
(2) अक्षि + शी । By 7-1-19 नपुंसकाच्च , the affixes औ and औट् take शी as their replacement when following a neuter अङ्गम्.
(3) अक्षि + ई । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-8 लशक्वतद्धिते and 1-3-9 तस्य लोपः.
(4) अक्षि नुँम् + ई । By 7-1-73 इकोऽचि विभक्तौ , when a case affix that begins with a vowel follows, the इक् (इ, उ, ऋ, ऌ) ending neuter bases get the नुँम् augment.
(5) अक्षिन् + ई । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्, 1-3-3 हलन्त्यम् and 1-3-9 तस्य लोपः.
(6) अक्षिणी । The letter न् is replaced by ण् by 8-4-2 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि.
Questions:
1. Where is the सूत्रम् 7-1-12 टाङसिङसामिनात्स्याः used in this verse?
2. The तृतीया-एकवचनम् of अक्षि-शब्द: becomes अक्ष्णा, but that of वारि-शब्द: becomes वारिणा . Which सूत्रम् causes the difference?
3. Which word in the verse translates to “ears”?
4. Since the अङ्गम् “अक्षि” ends in an अच् , why couldn’t we use 7-1-72 नपुंसकस्य झलचः to bring in the नुँम्-आगम: in step 4?
5. Where does the term “अक्षि” come in the गीता (as part of a compound)?
6. From where does the अनुवृत्ति: of “नुँम्” come into 7-1-73 इकोऽचि विभक्तौ ?
7. On the सूत्रम् 7-1-73 इकोऽचि विभक्तौ the न्यास: commentary says “विभक्तौ” इति वचनात् “सर्वनामस्थाने” इति निवृत्तम्। What does this mean?
8. Which सूत्रम् was used to decide the placement of the नुँम्-आगम: in step 4?
Advanced question:
1. What is the ज्ञापक: (hint) given by पाणिनि: by using the term “अचि” in 7-1-73 इकोऽचि विभक्तौ ?
दिनाधिपतये mDs
Today we will look at the form दिनाधिपतये from श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणम्
नमः पूर्वाय गिरये पश्चिमायाद्रये नमः ।
ज्योतिर्गणानां पतये दिनाधिपतये नमः ।। ६-१०५-१६ ।।
Gita Press translation "Hail to (you in the form of ) the eastern mountain and hail to you to the western mountain. Hail to the lord of hosts of luminaries, the lord of the day. "
‘दिनाधिपति’ gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-46 कृत्तद्धितसमासाश्च. The विवक्षा here is चतुर्थी-एकवचनम्. 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् ‘दिनाधिपति’.
(1) दिनाधिपति + ङे । By 1-4-8 पतिः समास एव ‘पति’ gets the घि-सञ्ज्ञा only when it occurs in a compound.
(2) दिनाधिपते + ङे । गुणादेशः by 7-3-111 घेर्ङिति. When a ङित् सुँप् affix follows, then an अङ्गम् having the घि-संज्ञा takes the गुण: substitution.
(3) दिनाधिपते + ए । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-8 लशक्वतद्धिते and 1-3-9 तस्य लोपः.
(4) दिनाधिपतये । अयादेशः to the एकारः by 6-1-78 एचोऽयवायावः
Questions:
1. What kind of सूत्रम् is 1-4-8 पतिः समास एव –
a) अपवाद: – Exception to another rule
b) अतिदेश: – Extension of another rule
c) विधि: – A rule which prescribes an operation
d) नियम: – A rule which restricts another rule
2. In the verse, we also have the word पतये which is not part of a compound. How can this form be justified using the rules of पाणिनि: ?
3. Where is the सूत्रम् 7-1-54 ह्रस्वनद्यापो नुट् used in this verse?
4. The सूत्रम् 6-1-78 एचोऽयवायावः is part of which अधिकार:?
5. Please do पदच्छेद: of “समास एव” and mention the relevant rules.
6. Which two words in the verse translate to “mountain” ?
7. Which परिभाषा-सूत्रम् did we use to decide to do the गुणादेश: only for the ending इकार: of the अङ्गम् in step 2?
8. Of the 21 सुँप्-प्रत्यया: how many are ङित् ?
सखायः mNp
Today we will look at the form सखायः from श्रीमद्भागवतम् SB 4-29-6
सखाय इन्द्रियगणा ज्ञानं कर्म च यत्कृतम् ।
सख्यस्तद्वृत्तयः प्राणः पञ्चवृत्तिर्यथोरगः ।। ४-२९-६ ।।
Gita Press translation " The (ten) Indriyas (the five senses of perception and the five organs of action), which bring about (all) knowledge and action, are the male companions (of Puranjani); their activities are her female companions and the vital air with its fivefold activity is referred to as a (five-hooded) serpent."
सखि gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्. The विवक्षा here is प्रथमा-बहुवचनम्. 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् “सखि”.
(1) सखि + जस् । जस् gets सर्वनामस्थान-सञ्ज्ञा by 1-1-43 सुडनपुंसकस्य . By 7-1-92 सख्युरसम्बुद्धौ , when following the word सखि that has the designation अङ्गम्, the non-vocative affixes that have the designation सर्वनामस्थानम् behave as if they have णकारः as an इत् letter.
(2) सखि + अस् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-7 चुटू and 1-3-9 तस्य लोपः.
(3) सखै + अस् । By 7-2-115 अचो ञ्णिति , the ending vowel of the अङ्गम् gets a वृद्धिः substitute, when followed by a प्रत्ययः that has ञकारः or a णकारः as an इत् letter.
(4) सखायस् । By 6-1-78 एचोऽयवायावः, ‘आय्’ comes as an आदेशः for ‘ऐ’.
(5) सखायः । Applying रुँत्व-विसर्गौ 8-2-66 ससजुषो रुः and 8-3-15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः.
Questions:
1. From where does the अनुवृत्ति: of “णित्” come into the सूत्रम् 7-1-92 सख्युरसम्बुद्धौ ?
2. Why wasn’t the सूत्रम् 6-1-87 आद्गुणः applied to do the सन्धि: between सखाय इन्द्रियगणा: ?
3. There is a word in this verse that is declined like नदी-शब्द: – which one is it?
4. Where is the सूत्रम् 6-1-87 आद्गुणः used in this verse?
5. Where is the प्रातिपदिकम् “सखि” used in the गीता (chapter 11)?
6. In the absence of 7-1-92 सख्युरसम्बुद्धौ , which सूत्रम् would have applied to give which (undesired) form?
7. Which word in the verse translates to “serpent”?
8. After step 2, why did 7-2-115 अचो ञ्णिति apply instead of 7-3-109 जसि च, even though 7-3-109 is a later rule (परम् कार्यम्) compared to 7-2-115?
तासाम् fGp
Today we will look at the form तासाम् from भगवद्गीता Bg14-4
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः |
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता || 14-4||
Gita Press translation "Of all embodied beings that appear in all the species of various kinds, O Arjuna, Prakriti or Nature is the conceiving Mother, while I am the seed-giving Father."
(1) तद् + आम् । तद् gets सर्वनाम-सञ्ज्ञा by 1-1-27 सर्वादीनि सर्वनामानि . The विवक्षा here is षष्ठी-बहुवचनम्. 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् “तद्” .
(2) त अ + आम । By 7-2-102 त्यदादीनामः , तद् gets the अकारादेशः.
(3) त + आम् । By 6-1-97 अतो गुणे the अकारः of त and the अकारादेशः is replaced by अ (पररूपम्) as एकादेशः.
(4) त आ + आम् । Since we are forming the रूपम् in the feminine, the टाप्-प्रत्ययः is ordained by 4-1-4 अजाद्यतष्टाप् ।. Only आ remains after अनुबन्ध-लोपः.
(5) ता + आम् । त and आ give ता by 6-1-101 अकः सवर्णे दीर्घः .
(6) ता + सुँट् + आम् । By 7-1-52 आमि सर्वनाम्नः सुट्, the affix आम् prescribed to a pronoun, takes the augment सुँट् when the base (अङ्गम्) ends in अवर्ण: (short or long अ).
(7) ता + स् + आम् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्, 1-3-3 हलन्त्यम् and 1-3-9 तस्य लोपः.
(8) तासाम्
Questions:
1. Which two rules (in addition to 1-3-9 तस्य लोपः) were used to do the अनुबन्ध-लोप: for the टाप्-प्रत्यय: in step 4?
2. Please list the four अधिकार-सूत्राणि which exert their influence on the सूत्रम् 4-1-4 अजाद्यतष्टाप् ।
3. Where is the सूत्रम् 6-1-78 एचोऽयवायावः used in this verse?
4. Where is the सूत्रम् 7-1-94 ऋदुशनस्पुरुदंसोऽनेहसां च used?
5. When the प्रातिपदिकम् “तद्” is used, it’s a good habit to look for making a connection with the प्रातिपदिकम् “यद्” . The two words will have the same लिङ्गम्/वचनम् (because they refer to the same item) but their विभक्ति: may be different depending on the role in the sentence. Please spot the प्रातिपदिकम् “यद्” in this sentence. Which विभक्ति: does it have?
6. In the सूत्रम् 7-1-52 आमि सर्वनाम्नः सुट् , the term “आमि” is in सप्तमी which means (as per 1-1-66 तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य ) that the operation should be performed on the preceding element. On the other hand सर्वनाम्नः is in पञ्चमी which means (as per 1-1-67 तस्मादित्युत्तरस्य) that the operation should be performed on the following element. What helped us resolve this conflict and make the decision that the पञ्चमी has a greater force (compared to the सप्तमी) and hence the operation should be done on “आम्” ?
7. In the masculine, the षष्ठी-बहुवचनम् of the प्रातिपदिकम् “तद्” is तेषाम् . Why did the सकार: (of the सुँट्-आगम:) change to a षकार: in this case, but not in the feminine form तासाम् ?
8. Which word in the verse translates to “O Arjuna”?
गौः fNs
Today we will look at the form गौः from श्रीमद्भागवतम् SB 10-1-18
गौर्भूत्वाश्रुमुखी खिन्ना क्रन्दन्ती करुणं विभोः ।
उपस्थितान्तिके तस्मै व्यसनं स्वमवोचत । १०-१-१८।
Gita Press translation “Appearing as a disconsolate cow, its face wet with tears and piteously bellowing, she sought the presence of Brahma (the supreme ruler) and told him of her distress.”
‘गो ‘ gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्. The विवक्षा here is प्रथमा-एकवचनम्. 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् “गो”.
(1) गो + सुँ । By 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप्। ‘सुँ’ gets सर्वनामस्थान-सञ्ज्ञा by 1-1-43 सुडनपुंसकस्य . By 7-1-90 गोतो णित् – The सर्वनामस्थानम् affixes following the letter ‘ओ’ behave as if they have the letter ‘ण्’ as an indicatory letter.
(2) गौ + सुँ । By 7-2-115 अचो ञ्णिति , the ending vowel of the अङ्गम् gets a वृद्धिः substitute, when followed by a प्रत्ययः that has ञकारः or a णकारः as an इत्
(3) गौ + स् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत् and 1-3-9 तस्य लोपः.
(4) गौः । Applying रुँत्व-विसर्गौ 8-2-66 ससजुषो रुः and 8-3-15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः.
Questions:
1. Under the सूत्रम् 7-1-90 गोतो णित् there is a वार्त्तिकम् which says “ओतो णिद् इति वाच्यम्” – what does this mean?
2. There is another वार्त्तिकम् on the सूत्रम् 7-1-90 गोतो णित् which says “विहितविशेषणं च” – what does this mean?
3. Where is the सूत्रम् 6-1-110 ङसिङसोश्च used in this verse?
4. If पाणिनि: had not mentioned “अच:” in the सूत्रम् 7-2-115 अचो ञ्णिति , then how would it change the interpretation of this rule?
5. There is one सर्वनाम-शब्द: in the verse. Which one is that?
6. Which word in the verse translates to “piteously”?
7. From where does the अनुवृत्ति: of सर्वनाम-स्थानम् come into the सूत्रम् 1-1-43 सुडनपुंसकस्य ?
8. Where does the प्रातिपदिकम् “गो” come in Chapter 15 of the गीता ?
अदित्याम् fLs
Today we will look at the form अदित्याम् from श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणम्
अथ विष्णुर्महातेजा अदित्यां समजायत |
वामनं रूपमास्थाय वैरोचनिमुपागमत् || १-२९-१९||
Gita Press translation "Now the exceptionally glorious Lord Vishnu took His descent through Aditi and, assuming the form of the divine Dwarf, sought the presence of Bali (the son of Virocana, Prahlada's son)."
अदिति gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्. The विवक्षा here is सप्तमी-एकवचनम्. 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the स्रीलिङ्ग-प्रातिपदिकम् “अदिति”.
(1) अदिति + ङि । By 1-4-6 ङिति ह्रस्वश्च, अदिति optionally gets the नदी-सञ्ज्ञा, since it is followed by a ङित् affix.
(2) अदिति + इ । The ङकार: gets इत्-सञ्ज्ञा by 1-3-8 लशक्वतद्धिते and 1-3-9 तस्य लोपः causes it to disappear.
(3) अदिति + आम् । By 7-3-117 इदुद्भ्याम् , the affix ङि, following a term having the नदी-सञ्ज्ञा and ending in short इ or short उ, gets आम् as its replacement.
(4) अदिति + आट् आम् । By 7-3-112 आण्नद्याः , the ङित् affixes that follow an अङ्गम् ending in a term having the नदी-सञ्ज्ञा, get the आट् augment.
(5) अदिति + आ आम् । टकार-लोपः by 1-3-3 हलन्त्यम् , 1-3-9 तस्य लोपः.
(6) अदिति + आम् । By 6-1-90 आटश्च, वृद्धिः letter is a single replacement when आट् is followed by a vowel.
(7) अदित्याम् । By 6-1-77 इको यणचि.
Questions:
1. By the सूत्रम् 1-4-6 ङिति ह्रस्वश्च , the term “अदिति” optionally got the नदी-सञ्ज्ञा . In the absence of the नदी-सञ्ज्ञा what would have been the optional final form in this example?
2. Can there be a case where a term has the घि-सञ्ज्ञा and the नदी-सञ्ज्ञा at the same time?
3. Why is 7-3-117 इदुद्भ्याम् required (in step 3)? Could we not have just used the prior rule 7-3-116 ङेराम्नद्याम्नीभ्यः since “अदिति” has the नदी-सञ्ज्ञा in this case?
4. Why didn’t 7-1-54 ह्रस्वनद्यापो नुट् apply after step 3?
5. Why didn’t 7-1-54 ह्रस्वनद्यापो नुट् apply after step 6?
6. From where does the अनु्वृत्ति: of “वृद्धि:” come in to the सूत्रम् 6-1-90 आटश्च ?
7. Where does the word “आस्थाय” come in the गीता ?
8. Why didn’t 6-1-77 इको यणचि apply in step 3 itself?
सखायम् mAs
Today we will look at the form सखायम् from श्रीमद्भागवतम् SB 8-11-13
सखायं पतितं दृष्ट्वा जम्भो बलिसखः सुहृत् ।
अभ्ययात् सौहृदं सख्युर्हतस्यापि समाचरन् ।। ८-११-१३ ।।
Gita Press translation "Finding his friend (Bali) fallen (in battle), the demon Jambha, a (great) friend and well-wisher of Bali, assailed Indra, (thus) rendering good offices even to his fallen friend."
सखि gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्. The विवक्षा here is द्वितीया-एकवचनम्. 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् “सखि”.
(1) सखि + अम् । अम् gets सर्वनामस्थान-सञ्ज्ञा by 1-1-43 सुडनपुंसकस्य . By 7-1-92 सख्युरसम्बुद्धौ , when following the word सखि that has the designation अङ्गम्, the non-vocative affixes that have the designation सर्वनामस्थानम् behave as if they have णकारः as an इत् .
(2) सखै + अम् । By 7-2-115 अचो ञ्णिति , the ending vowel of the अङ्गम् gets a वृद्धिः substitute, when followed by a प्रत्ययः that has ञकारः or a णकारः as an इत् .
(3) सखायम् । By 6-1-78 एचोऽयवायावः, ‘आय्’ comes as an आदेशः for ‘ऐ’.
Questions:
1. Where is the सूत्रम् 6-1-112 ख्यत्यात् परस्य used in this verse?
2. As we have seen in previous examples, the त्वा-प्रत्यय: is used when we have the same doer doing two actions. The verbal root in the earlier action takes the त्वा-प्रत्यय: . (The सूत्रम् is 3-4-21 समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ।) In this verse we have the word दृष्ट्वा which comes from the धातु: “दृश्” . Who is the doer of this action? Which word in the verse gives us the second (later) action?
3. Why didn’t 6-1-107 अमि पूर्वः apply (instead of 7-2-115 अचो ञ्णिति) after step 1? Why didn’t it apply (instead of 6-1-78 एचोऽयवायावः) after step 2?
4. Where does पाणिनि: define the term “सम्बुद्धि:” ?
5. Which word in the verse translates to “well-wisher” ? Where is this प्रातिपदिकम् used in the गीता ?
6. In the declension table, in which of the 21 (7 x 3) places does सखि-शब्द: differ from हरि-शब्द:?
7. We have studied a सूत्रम् which is an अपवाद: for 6-1-78 एचोऽयवायावः . Which one is that?
8. In the commentary on 7-1-92 सख्युरसम्बुद्धौ the काशिका says “असम्बुद्धौ इति किम्? हे सखे। ” Please explain what this means.
9. Besides the सूत्रम् 7-1-92 सख्युरसम्बुद्धौ , there is another सूत्रम् (which we have studied) where पाणिनि: specifically mentions the प्रातिपदिकम् “सखि” . Which one is that?
अगस्त्यभ्रातरम् mAs
Today we will look at the form अगस्त्यभ्रातरम् from श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणम्
प्रविश्य तु महारण्यं रामो राजीवलोचनः ।
विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह ।। १-१-४१ ।।
सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्यभ्रातरं तथा |१-१-४२, first half ।
Gita Press translation "Entering the great forest (of Dandaka) and having dispatched the ogre Viradha, the lotus-eyed Rama saw one after another the sages Sarabhanga and Sutiksna as well as Agatsya and his brother (Idhmavahana)."
अगस्त्यभ्रातृ (अगस्त्य + भ्रातृ) gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-46 कृत्तद्धितसमासाश्च. The विवक्षा here is द्वितीया-एकवचनम्. 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् “अगस्त्यभ्रातृ”.
(1) अगस्त्यभ्रातृ + अम् ।
(2) अगस्त्यभ्रात् अर् + अम् । by 7-3-110 ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः, ऋत् (short ऋ) ending अङ्गम् gets a गुणः replacement, when followed by the affix ङि or an affix with the designation सर्वनामस्थानम्. By 1-1-51 उरण् रपरः the ‘अ’ which is the गुण-आदेशः for ऋ, is followed by रेफः (र्)।
(3) अगस्त्यभ्रातरम्
Questions:
1. Why didn’t 6-1-107 अमि पूर्वः apply in step 2 instead of 7-3-110 ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः ?
2. By which सूत्रम् did the अम्-प्रत्यय: get the designation of सर्वनामस्थानम् (which is required for 7-3-110 to apply) ?
3. The द्वितीया-एकवचनम् of the प्रातिपदिकम् “स्वसृ” (meaning “sister”) is स्वसारम् . Why do we get a दीर्घ: (आकार:) in that case but not in the case of भ्रातरम् ?
4. Consider the सन्धि-कार्यम् between रामस् + राजीवलोचन: = रामर् + राजीवलोचन: (by 8-2-66 ससजुषो रुः, 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत् ) . At this stage why doesn’t 8-3-14 रो रि apply instead of 6-1-114 हशि च ?
5. As we have seen in previous examples, the क्त्वा-प्रत्यय: is used when we have the same doer doing two actions. The verbal root in the earlier action takes the क्त्वा-प्रत्यय: . (The सूत्रम् is 3-4-21 समानकर्तृकयोः पूर्वकाले । If there is a compound formation (as in प्रविश्य) then the क्त्वा-प्रत्यय: is replaced by ल्यप् as per 7-1-37 समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् ) . In the commentary on 3-4-21 the काशिका says द्विवचनमतन्त्रम् । and gives the example स्नात्वा पीत्वा भुक्त्वा व्रजति । Please explain what this means and how it applies to the present verse.
6. From which सूत्रम् does the अनुवृत्ति: of “गुण:” come into 7-3-110 ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः ?
7. Which word in the verse translates to “having dispatched”?
8. In the सूत्रम् 7-3-110 ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः which is the विभक्ति: (पञ्चमी अथवा षष्ठी ?) in the term ऋत: ? Which is the विभक्ति: (षष्ठी अथवा सप्तमी ?) in the term ङिसर्वनामस्थानयोः ?
9. Can you spot a place in the verse where सन्धि-कार्यम् has not been done? What could be the reason for this?
महोदधेः mGs
Today we will look at the form महोदधेः from श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणम्
ततः सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधेः |
समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसंनिभैः || १-१-७९||
Gita Press translation “Moving to the shore of the (Indian) ocean (in the extreme south), accompanied by Sugriva, Sri Rama then shook the ocean to its lowest depths (in Patala, the nethermost subterranean plane) by his arrows glorious as the sun (on the latter refusing to allow passage to the army of monkeys, that sought to march across it in order to reach Lanka in their bid to recover Sita.)”
महोदधि (महा + उदधि) gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-46 कृत्तद्धितसमासाश्च. The विवक्षा here is षष्ठी-एकवचनम्. 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् “महोदधि”.
(1) महोदधि + ङस् । ‘महोदधि’ gets the घि-सञ्ज्ञा by 1-4-7 शेषो घ्यसखि ।
(2) महोदध् इ + अस् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-8 लशक्वतद्धिते and 1-3-9 तस्य लोपः.
(3) महोदध् ए + अस् । 7-3-111 घेर्ङिति , when a ङित् सुँप् affix follows, then an अङ्गम् having the घि-संज्ञा takes the गुण: substitution. Note: By 1-1-52 अलोऽन्त्यस्य the गुण: substitution will take place for the ending letter of the अङ्गम् (in this case इ is substituted by ए).
(4) महोदधेस् । By 6-1-110 ङसिङसोश्च , In place of a preceding एङ् (ए, ओ) letter and the following short अ of the affix ङसिँ or ङस्, there is a single substitute of the former (एङ् letter.)
(5) महोदधेः । Applying रुँत्व-विसर्गौ 8-2-66 ससजुषो रुः and 8-3-15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः.
Questions:
1. As we have seen in previous examples, the त्वा-प्रत्यय: is used when we have the same doer doing two actions. The verbal root in the earlier action takes the त्वा-प्रत्यय: . (The सूत्रम् is 3-4-21 समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ।) In this verse we have the word गत्वा which comes from the धातु: “गम्” . Who is the doer of this action? Which word in the verse gives us the second (later) action?
2. What does शेष: refer to in the सूत्रम् 1-4-7 शेषो घ्यसखि ? The answer is given in the काशिका as follows – कश्च शेषः? ह्रस्वम् इवर्णोवर्णान्तं यन् न स्त्र्याख्यम्, स्त्र्याख्यं च यन् न नदीसंज्ञकं, स शेषः। Please explain.
3. In the declension table of an इकारान्त-पुंलिङ्ग-शब्द: (like “महोदधि”) which of the 21 (7×3) places are affected by the घि-सञ्ज्ञा?
4. Which other विभक्ति:/वचनम् of “महोदधि” will give the same form महोदधे: ?
5. From where does the अनुवृत्ति: of “पूर्व:” come into 6-1-110 ङसिङसोश्च ?
6. The सूत्रम् 7-3-111 घेर्ङिति is required in the सूत्रम् 7-3-111 घेर्ङिति itself. How is that?
7. In the commentary on the सूत्रम् 6-1-110 ङसिङसोश्च , the काशिका says अपदान्तार्थः आरम्भः। Please explain what this means.
8. Where is the सूत्रम् 7-1-9 अतो भिस ऐस् used in this verse?
मौनम् nNs
Today we will look at the formation of मौनम् used in श्रीमद्भागवतम् SB 3-31-33
सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धिः श्रीर्ह्रीर्यशः क्षमा ।
शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति सङ्क्षयम् ।।
Gita Press translation “by whose company truthfulness, purity, compassion, control over the tongue, wisdom, prosperity, modesty, fair name, forbearance, control of mind and the senses and good fortune are blotted out of existence.”
मौन gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्.The विवक्षा here is प्रथमा-एकवचनम्. 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् मौन
(1) मौन + सुँ ।
(2) मौन + अम् । 7-1-24 अतोऽम् replaces सुँ with अम्
(3) मौनम् । 6-1-107 अमि पूर्वः gives पूर्वरूपम् as एकादेशः
Questions:
1. What is the पदच्छेदः in भगश्चेति ? Please mention the relevant rules.
2. मौनम् could also be द्वितीया-एकवचनम्. What hints does this verse provide to help us determine the विभक्तिः ?
3. Where is the सूत्रम् 8-3-35 शर्परे विसर्जनीयः used in this verse? Where is 6-1-114 हशि च used?
4. There are nine स्त्रीलिङ्ग-प्रातिपदिकानि which end in ईकार: but unlike the नदी-शब्द: there is no सुँलोप: in the प्रथमा-एकवचनम् (6-1-68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् does not apply.) Two of those nine words are in this verse. Which are they?
5. Where does मौनम् come in the गीता?
6. In the absence of 7-1-24 अतोऽम् which सूत्रम् would have applied in step 2 to give which (undesired) form?
7. In the absence of 6-1-107 अमि पूर्वः which सूत्रम् would have applied in step 3 to give which (undesired) form?
8. Which word in the verse translates to “good fortune”?
9. In the वृत्ति: for the सूत्रम् 7-1-24 अतोऽम् , the term “अत:” is interpreted as “अदन्तात् अङ्गात्” . Please explain the basis for this interpretation.
Recent Comments