Home » SB (Page 78)
Category Archives: SB
पथः mAp
Today we will look at the form पथः from श्रीमद्भागवतम् SB 11-20-37.
एवमेतान् मया दिष्टाननुतिष्ठन्ति मे पथः ।
क्षेमं विन्दन्ति मत्स्थानं यद् ब्रह्म परमं विदुः ।।११-२०-३७ ।।
Gita Press translation “Those who follow in the aforesaid manner the paths shown by Me as leading to Me attain to My realm, which is free from fear (of death etc.), and realize that which is known as the supreme Brahma.”
‘पथिन्’ gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्। The विवक्षा here is द्वितीया-बहुवचनम्। 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् ‘पथिन्’।
(1) पथिन् + शस् ।
(2) पथ् इन् + अस् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-8 लशक्वतद्धिते and 1-3-9 तस्य लोपः। 1-3-4 न विभक्तौ तुस्माः prevents the ending सकारः of शस् from getting इत्-सञ्ज्ञा । ‘पथिन्’ gets भ-सञ्ज्ञा by 1-4-18 यचि भम्।
(3) पथ् + अस् । ‘इन्’ of ‘पथिन्’ gets टि-सञ्ज्ञा by 1-1-64 अचोऽन्त्यादि टि। The टि-भागः of पथिन् which has the भ-सञ्ज्ञा, takes लोपः by 7-1-88 भस्य टेर्लोपः।
(4) पथः । रुँत्व-विसर्गौ 8-2-66 ससजुषो रुः and 8-3-15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः।
Questions:
1. Use a verb from the verse to construct the following sentence in Sanskrit:
“All four sons of this man follow the advice of the scriptures.” Use the प्रातिपदिकम् “उपदेश” (masculine) for “advice” and “शास्त्र” (neuter) for “scripture.”
2. Where is the सूत्रम् “7-1-88 भस्य टेर्लोपः” used in the गीता?
3. What could be the reason for पाणिनि: not putting the सूत्रम् 7-1-88 भस्य टेर्लोपः in the “6-4-129 भस्य ” अधिकार: ? (That way he wouldn’t have had to say “भस्य” in 7-1-88.)
4. Why didn’t 7-1-85, 7-1-86 or 7-1-87 apply in this example?
5. Please list the eleven synonyms for the word “क्षेम:/क्षेमम्” (प्रातिपदिकम् “क्षेम” masculine/neuter, meaning “well-being”) as given in the अमर-कोश:।
श्वःश्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गलं शुभम् ।।१-४-२५।।
भावुकं भविकं भव्यं कुशलं क्षेममस्त्रियाम्।
शस्तं च ।।१-४-२६।।
(इति द्वादश “कल्याणमात्रस्य” नामानि)
6. Where is the सूत्रम् 6-1-103 तस्माच्छसो नः पुंसि used in this verse?
7. What were the other possibilities for “पथ:” besides द्वितीया-बहुवचनम् ? Which word(s) in the verse give(s) us the hint that “पथ:” is द्वितीया-बहुवचनम् here (and not the other possibilities)?
8. Why didn’t 7-2-102 त्यदादीनामः apply in the form “यद्” ?
Easy questions:
1. List the five प्रत्यया: that are included in the सुँट्-प्रत्याहार:।
2. Consider the सन्धि: between दिष्टान् + अनुतिष्ठन्ति। Why didn’t 8-3-32 ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् apply here? (Which condition was not satisfied?)
मन्थानम् mAs
Today we will look at the form मन्थानम्-mAs from श्रीमद्भागवतम् Sb8-6-22.
क्षिप्त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुत्तृणलतौषधीः ।
मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ।। ८-६-२२ ।।
सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वमतन्द्रिताः ।
Gita Press translation “Casting into the ocean of milk all (kinds of) plants, grasses, creepers and herbs and making Mount Mandara a churn-dasher and Vāsuki (the king of serpents) as a cord for whirling it round, churn the said ocean unweariedly, O gods, with Myself as your helper.”
‘मथिन्’ gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्। The विवक्षा here is द्वितीया-एकवचनम्। 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् ‘मथिन्’ ।
(1) मथिन् + अम् । ‘अम्’ is a सर्वनामस्थानम् affix by 1-1-43 सुडनपुंसकस्य। 1-3-4 न विभक्तौ तुस्माः prevents the ending मकारः of अम् from getting इत्-सञ्ज्ञा ।
(2) मथ् अन् + अम् । By 7-1-86 इतोऽत् सर्वनामस्थाने the इकारः of मथिन् gets अकारः as replacement since a सर्वनामस्थानम् affix follows.
(3) मन्थ् अन् + अम् । By 7-1-87 थो न्थः, the थकारः of मथिन् gets न्थ् as replacement, since a सर्वनामस्थानम् affix follows.
(4) मन्थानम् । By 6-4-8 सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ, the penultimate letter of the अङ्गम् (base) ending in a नकार: gets elongated if it is followed by a सर्वनामस्थानम् affix.
Questions:
1. Why doesn’t the अनुवृत्ति: of “ऋभुक्षिन्” come into 7-1-87 थो न्थः ?
2. After getting the form मन्थानम् as shown above, is any further सूत्रम् applicable (in the त्रिपादी section)?
3. Please list the four synonyms for मन्था: (प्रातिपदिकम् “मथिन्” masculine – meaning “churning rod”) as given in the अमर-कोश:।
वैशाखमन्थमन्थानमन्थानो मन्थदण्डके ।।२-९-७४।।
(इति पञ्च “मन्थनदण्डस्य” नामानि)
4. As we have seen in previous examples, the क्त्वा-प्रत्यय: is used when we have the same doer doing two actions. The verbal root in the earlier action takes the क्त्वा-प्रत्यय:। Also as per the व्याख्यानम् “द्विवचनमतन्त्रम्” there may be more than two actions involved. Please identify the word(s) ending in the क्त्वा-प्रत्यय: in this verse. Who are the common doers and which is their later action?
5. Where is the सूत्रम् 7-3-119 अच्च घेः used in this verse?
6. How do you say this in Sanskrit?
“This book (is) useful.” Use the प्रातिपदिकम् “उपयोगिन्” for useful.
7. Consider the word “ग्रन्थ:” meaning book/text. Why doesn’t the नकार: change to a णकार: even though all the conditions of 8-4-2 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि look to be satisfied?
8. Why didn’t 7-1-85 पथिमथ्यृभुक्षामात् apply in this example?
9. To which of the 21 सुँप्-प्रत्यया: does the सूत्रम् 1-3-4 न विभक्तौ तुस्माः apply?
Easy questions:
1. Can you spot a place where the सूत्रम् 8-3-17 भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि has been used in this verse?
2. Where does the प्रातिपदिकम् “वासुकि” (used in this verse) come in the गीता ?
मघवान् mNs
Today we will look at the form मघवान् from श्रीमद्भागवतम् SB 8-11-39.
तां दैवीं गिरमाकर्ण्य मघवान्सुसमाहितः
ध्यायन्फेनमथापश्यदुपायमुभयात्मकम् ।। ८-११-३९ ।।
Gita Press translation “Hearing that ethereal voice, Indra fully composed his mind and contemplated; and presently he discovered a means in the shape of foam (of the sea), which combined both (the aforesaid) attributes (and could not therefore be called exclusively dry or wet.)”
‘मघवन्’ gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्। The विवक्षा here is प्रथमा-एकवचनम्। 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् ‘मघवन्’ ।
(1) मघवन् + सुँ । सुँ-प्रत्यय: has the सर्वनामस्थान-सञ्ज्ञा here by 1-1-43 सुडनपुंसकस्य।
(2) मघवतृँ + सुँ । By 6-4-128 मघवा बहुलम् – “मघवन्” gets “तृँ” as a replacement optionally.
(3) मघवत् + स् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत् and 1-3-9 तस्य लोपः।
(4) मघव नुँम् त् + स् । By 7-1-70 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः – A non-verbal base with an उक् (“उ”, “ऋ”, “ऌ”) as a marker and the verbal base “अञ्चुँ” whose नकारः has taken elision takes the नुँम् augment when followed by a सर्वनामस्थानम् affix.
(5) मघवन्त् + स् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्, 1-3-3 हलन्त्यम् and 1-3-9 तस्य लोपः।
(6) मघवन्त् । सकार-लोपः by 6-1-68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्।
(7) मघवन् । तकार-लोपः by 8-2-23 संयोगान्तस्य लोपः।
(8) मघवान् । By 6-4-8 सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ, the penultimate letter of the अङ्गम् (base) ending in a नकार: gets elongated if it is followed by a non-vocative affix having the designation सर्वनामस्थानम्। See questions 1 and 2.
Questions:
1. On what basis was 6-4-8 सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ allowed to see (in the last step) the तकार-लोपः done by 8-2-23 संयोगान्तस्य लोपः ? (The तकार-लोपः should have been असिद्ध: by 8-2-1 पूर्वत्रासिद्धम्।)
2. Now that the तकार-लोप: done by 8-2-23 has been allowed to be seen by 6-4-8, why couldn’t 8-2-7 नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य see the तकार-लोप: also (and remove the ending नकार: of मघवान्)?
3. What would have been the other final form in this example (in the case where the optional “तृँ”-आदेश: is not done)?
4. The अमर-कोश: gives thirty-four synonyms for “इन्द्र:” (प्रातिपदिकम् “इन्द्र” masculine)! One of the them is मघवा (प्रातिपदिकम् “मघवन्” masculine). Please list the other thirty-three.
इन्द्रो मरुत्वान्मघवा बिडौजाः पाकशासनः।
वृद्धश्रवाः सुनासीरः पुरुहूतः पुरंदर: ।।१-१-४१।।
जिष्णुर्लेखर्षभः शक्रः शतमन्युर्दिवस्पति:।
सुत्रामा गोत्रभिद्वज्री वासवो वृत्रहा वृषा ।।१-१-४२।।
वास्तोष्पतिः सुरपतिर्बलारातिः शचीपति:।
जम्भभेदी हरिहयः स्वाराण्नमुचिसूदनः ।।१-१-४३।।
संक्रन्दनो दुश्च्यवनस्तुराषाण्मेघवाहन:।
आखण्डलः सहस्राक्ष ऋभुक्षा:।।१-१-४४।।
5. Using a verb from the verse, please construct the following sentence in Sanskrit:
“The mother saw (her) daughter after a long time.” Use “चिरात्” for “after a long time.”
6. We have studied one नियम-सूत्रम् which limits the application of 8-2-23 संयोगान्तस्य लोपः। Which one is that?
7. Can you spot the word in the verse which translates to “presently”?
8. Which प्रातिपदिकम् used in the verse has the नदी-सञ्ज्ञा? Where is this प्रातिपदिकम् used in the गीता?
Easy questions:
1. Where has the सूत्रम् 6-1-101 अकः सवर्णे दीर्घः been used in the verse?
2. Which सूत्रम् was used to change the ending तकार: of अपश्यत् to a दकार:?
पूष्णः mGs
Today we will look at the form पूष्णः from श्रीमद्भागवतम् SB 4-6-51.
जीवताद्यजमानोऽयं प्रपद्येताक्षिणी भगः ।
भृगोः श्मश्रूणि रोहन्तु पूष्णो दन्ताश्च पूर्ववत् ।। ४-६-५१।।
Gita Press translation “Let the sacrificer (Dakṣa) come to life (again); let the god Bhaga get back his eyes; let the sage Bhṛgu’s mustaches and beard sprout again and let the god Pūṣā’s teeth reappear as before.”
‘पूषन्’ gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्। The विवक्षा here is षष्ठी-एकवचनम्। 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् ‘पूषन्’ ।
(1) पूषन् + ङस् ।
(2) पूष् अन् + अस् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-8 लशक्वतद्धिते and 1-3-9 तस्य लोपः। The अङ्गम् gets the भ-सञ्ज्ञा by 1-4-18 यचि भम्।
(3) पूष्नस् । By 6-4-134 अल्लोपोऽनः, when an अङ्गम् that has the भ-सञ्ज्ञा ends in अन् then the अकारः of the अन् is elided.
(4) पूष्नः । रुँत्व-विसर्गौ 8-2-66 ससजुषो रुः and 8-3-15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः ।
(5) पूष्णः । The letter न् is replaced by ण् by 8-4-1 रषाभ्यां नो णः समानपदे ।
Questions:
1. The अमर-कोश: gives thirty-six synonyms for the word “सूर्य:” (प्रातिपदिकम् “सूर्य” masculine – meaning “Sun”)! One of them is पूषा (प्रातिपदिकम् “पूषन्” masculine). Please list the other thirty-five. (Use Apte dictionary for help.)
सूरसूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकराः।
भास्कराहस्करब्रध्नप्रभाकरविभाकराः ।।१-३-२८।।
भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः।
विकर्तनार्कमार्तण्डमिहिरारुणपूषणः ।।१-३-२९।।
द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विरोचनः।
विभावसुर्ग्रहपतिस्त्विषांपतिरहर्पतिः ।।१-३-३०।।
भानुर्हंसः सहस्रांशुस्तपनः सविता रविः ।।१-३-३१।।
(इति सप्तत्रिंशत् “सूर्यस्य” नामानि)
2. Where is the प्रातिपदिकम् “सूर्य” used in the गीता ?
3. Where is the सूत्रम् 7-1-73 इकोऽचि विभक्तौ used in this verse?
4. We have studied one सूत्रम् where पाणिनि: specifically mentions the प्रातिपदिकम् “पूषन्” . Which one is that?
5. Which सर्वनाम-शब्द: has been used in this verse?
6. How would you say this in Sanskrit?
“Let the creepers grow in the garden.” Use the verb रोहन्तु from the verse and the प्रातिपदिकम् “लता” for “creeper.”
7. Where has the शि-आदेश: been used in this verse?
8. We have studied one सूत्रम् which applies when the अङ्गम् has the भ-सञ्ज्ञा , but the सूत्रम् is not in the “भस्य” अधिकार:। Which one is that?
Easy questions:
1. Consider the सन्धि-कार्यम् between दन्ता: and च। Steps are as follows:
दन्तास् + च
= दन्तारुँ + च by 8-2-66 ससजुषो रुः।
= दन्तार् + च by 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत् and 1-3-9 तस्य लोपः।
= दन्ता: + च by 8-3-15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः।
= दन्तास् + च by 8-3-34 विसर्जनीयस्य सः।
= दन्ताश् + च by ?
Which सूत्रम् was used in the last step to replace the सकार: with a शकार: ?
2. Can you spot a place in the verse where the सूत्रम् 6-1-101 अकः सवर्णे दीर्घः has been used?
भूम्ने mDs
Today we will look at the form भूम्ने from श्रीमद्भागवतम् SB_6_3_30
तत् क्षम्यतां स भगवान् पुरुषः पुराणो नारायणः स्वपुरुषैर्यदसत्कृतं नः ।
स्वानामहो नविदुषां रचिताञ्जलीनां क्षान्तिर्गरीयसि नमः पुरुषाय भूम्ने ।। ६-३-३० ।।
Gita Press translation “Ah, may that most ancient Person, Bhagavān Nārāyaṇa, put up with the offense committed, through the instrumentality of our messengers, by ourselves, His ignorant servants, who crave His forgiveness with joined palms; for forgiveness (alone) becomes the greatest of the great, Hail to the all-pervading Supreme person!”
‘भूमन्’ gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्। The विवक्षा here is चतुर्थी-एकवचनम्। 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् ‘भूमन्’ ।
(1) भूमन् + ङे ।
(2) भूम् अन् + ए । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-8 लशक्वतद्धिते and 1-3-9 तस्य लोपः। The अङ्गम् gets the भ-सञ्ज्ञा by 1-4-18 यचि भम्।
(3) भूम्ने । By 6-4-134 अल्लोपोऽनः, when an अङ्गम् that has the भ-सञ्ज्ञा ends in अन् then the अकारः of the अन् is elided.
Questions:
1. Please give the one synonym for the word “क्षान्ति:” (प्रातिपदिकम् “क्षान्ति” feminine – meaning forgiveness/forbearance) as listed in the अमर-कोश:।
क्षान्तिस्तितिक्षा ।।१-७-२४।।
(इति द्वे “क्षमाया:” नाम्नी)
2. Where is the प्रातिपदिकम् “क्षान्ति” used in the गीता?
3. Where is the सूत्रम् 6-1-132 एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि used in this verse?
4. Where else is the ङे-प्रत्यय: used in this verse (besides in भूम्ने)?
5. How would you say this in Sanskrit?
“Please excuse the delay.” Use the प्रातिपदिकम् “विलम्बन” (declined like “वन”) for “delay” and use the (passive) verb “क्षम्यताम्” from the verse.
6. In which chapter of the अष्टाध्यायी can we find most of the सञ्ज्ञा-सूत्राणि (rules which define terms)?
7. Match the columns (use Apte dictionary for help.)
i. Hail
ii. Ah
iii. to the all-pervading
iv. Person
a) भूम्ने
b) अहो
c) पुरुषः
d) नमः
Advanced question:
1. How can the अङ्ग-सञ्ज्ञा (defined by 1-4-13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्) co-exist with the भ-सञ्ज्ञा (defined by 1-4-18 यचि भम्) when both of them are defined in the अधिकार: of 1-4-1 आ कडारादेका संज्ञा ? Similarly how can the अङ्ग-सञ्ज्ञा co-exist with the पद-सञ्ज्ञा (defined by 1-4-17 स्वादिष्वसर्वनमस्थाने) ?
Easy questions:
1. Why did the मकार: in “भूम्ने” not become an अनुस्वार: (by 8-3-23 मोऽनुस्वारः) even though there is a हल् (consonant) following? (Check the conditions required for 8-3-23 to apply. Find the one which has not been satisfied.)
2. Consider the form स्वपुरुषै:। The प्रातिपदिकम् is “स्वपुरुष” and the विवक्षा is तृतीया-बहुवचनम्। Steps are as follows:
स्वपुरुष + भिस् by 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस् ……
स्वपुरुष + ऐस् by 7-1-9 अतो भिस ऐस्।
स्वपुरुषैस् by ?
स्वपुरुषै:। by रुँत्व-विसर्गौ 8-2-66 ससजुषो रुः and 8-3-15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः।
Which सूत्रम् was used in step 3 (to get अ + ऐ = ऐ)?
प्रेम्णा mIs/nIs
Today we will look at the form प्रेम्णा from श्रीमद्भागवतम् SB 9-10-56.
प्रेम्णानुवृत्त्या शीलेन प्रश्रयावनता सती ।
धिया ह्रिया च भावज्ञा भर्तुः सीताहरन्मनः ।। ९-१०-५६ ।।
Gita Press translation – By Her affection, obedience, amiable disposition, intelligence and bashfulness, Sītā, who was not only virtuous but meek through humility and knew His intention, captivated the mind of Her (divine) Spouse.
‘प्रेमन्’ gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्। The विवक्षा here is तृतीया-एकवचनम्।
(1) प्रेमन् + टा । By 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप्।
(2) प्रेम् अन् + आ । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-7 चुटू and 1-3-9 तस्य लोपः। The अङ्गम् gets the भ-सञ्ज्ञा by 1-4-18 यचि भम्।
(3) प्रेम्ना । By 6-4-134 अल्लोपोऽनः – There is an elision of the अकारः of “अन्” when
i) the “अन्” belongs to a अङ्गम् and
ii) the “अन्” is (immediately) followed by a स्वादि-प्रत्यय: which is not सर्वनामस्थानम् and which either begins with a यकारः or a vowel (अच्)।
(4) प्रेम्णा । By 8-4-2 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि – The letter “न्” is replaced by “ण्” when either “र्” or “ष्” precedes, even if intervened by a letter of the अट्-प्रत्याहार: or by a letter of the क-वर्ग: or प-वर्गः or the term “आङ्” or “नुँम्” (अनुस्वारः) either singly or in any combination.
Questions:
1. Where is the सूत्रम् 6-4-77 अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ used in this verse?
2. The अमरकोश: gives four synonyms for the word “स्नेह:” (प्रातिपदिकम् “स्नेह” masculine) – meaning affection/love. One of them is प्रेमा (प्रातिपदिकम् “प्रेमन्” masculine). Another is प्रेम (प्रातिपदिकम् “प्रेमन्” neuter.) (In this verse प्रेम्णा can be masculine or neuter.) Please list the remaining two.
प्रेमा ना प्रियता हार्दं प्रेम स्नेह:।।१-७-२७।।
(इति पञ्च “स्नेहस्य” नामानि)
3. Use the verb “अहरत्” meaning “captivated” to compose the following sentence in Sanskrit:
“The beauty of nature captivated the mind of the sages.”
4. Which term used in this verse has the नदी-सञ्ज्ञा?
5. Where has the ङस्-प्रत्यय: been used in this verse?
6. There are nine स्त्रीलिङ्ग-प्रातिपदिकानि which end in ईकार: but unlike the नदी-शब्द: there is no सुँलोप: in the प्रथमा-एकवचनम् (6-1-68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् does not apply.) Two of those nine words are in this verse. Which are they?
7. Sometimes a सूत्रम् takes the entire previous सूत्रम् as अनुवृत्ति:। There are two such rules used in this example. Can you spot them?
8. No सुँप्-प्रत्यय: begins with a यकार:। Why has पाणिनि: still included the यकार: in the सूत्रम् 1-4-18 यचि भम् ?
Easy questions:
1. Which सूत्रम् is used to get प्रेम्णा + अनुवृत्त्या = प्रेम्णानुवृत्त्या ? (Same rule is used to get सीता + अहरत् = सीताहरत्)
2. Consider the form शीलेन। The प्रातिपदिकम् is “शील” and तृतीया-एकवचनम् has been used. Steps are as follows:
a) शील + टा by 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टा……….
b) शील + इन by 7-1-12 टाङसिङसामिनात्स्याः।
c) शीलेन
Which सूत्रम् was used in the last step?
3. Which word in the verse translates to “virtuous”? (Use the on-line Apte dictionary for help.)
इमान् mAp
Today we will look at the form इमान् from श्रीमद्भागवतम् SB 2-6-45.
प्राधान्यतो यानृष आमनन्ति लीलावतारान्पुरुषस्य भूम्नः।
आपीयतां कर्णकषायशोषाननुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान् ।। २-६-४५ ।।
Gita Press translation “Again, O Nārada, the scriptures have described the chief among the sportful descents of the Lord, and I shall presently narrate those most delightful stories, which dry up the impurities of the ears. Please drink this nectar to your heart’s content.”
‘इदम्’ gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् and सर्वनाम-सञ्ज्ञा by 1-1-27 सर्वादीनि सर्वनामानि । The विवक्षा here is पुंलिङ्गे द्वितीया-बहुवचनम् । 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् ‘इदम्’ ।
(1) इदम् + शस् ।
(2) इदम् + अस् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-8 लशक्वतद्धिते and 1-3-9 तस्य लोपः। 1-3-4 न विभक्तौ तुस्माः prevents the ending सकारः of शस् from getting इत्-सञ्ज्ञा ।
(3) इद अ + अस् । By 7-2-102 त्यदादीनामः , इदम् gets the अकारादेशः। As per 1-1-52 अलोऽन्त्यस्य , only the ending मकार: gets replaced.
(4) इद् अ + अस् । By 6-1-97 अतो गुणे , the अकारः at the end of ‘इद’ and the following अकारादेशः is replaced by अकारः (पररूपम्) as एकादेशः ।
(5) इम + अस् । By 7-2-109 दश्च, the दकारः of इदम् gets मकारः as a replacement when a विभक्तिः affix follows.
(6) इमास् । By 6-1-102 प्रथमयोः पूर्वसवर्णः, when an अक् letter is followed by an अच् of the first (nominative) or second (accusative) case then for the two of them (अक् + अच्) there is a single substitute which is the elongated form of the first member (the अक् letter.)
(7) इमान् । By 6-1-103 तस्माच्छसो नः पुंसि, in the masculine gender, when the letter स् of the affix शस् follows a vowel which has been elongated by 6-1-102 then is replaced by the letter न्।
Questions:
1. Which are the two निषेध-सूत्रे (prohibition rules) for 6-1-102 प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ?
2. Please do पदच्छेद: of त इमान् and mention the relevant rules.
3. Please give the one synonym for the word “ऋषि:” (प्रातिपदिकम “ऋषि” masculine) from the अमर-कोश:।
ऋषयः सत्यवचसः ।।२-७-४३।।
(द्वे “ऋषिसामान्यस्य” नाम्नी)
4. How would you say this in Sanskrit?
“Please drink this water.” Use the (passive) verb पीयताम् from the verse.
5. Where does the word इमान् come in Chapter 18 of the गीता?
6. In this example could we have managed without 6-1-102 प्रथमयोः पूर्वसवर्णः (by using 6-1-101 अकः सवर्णे दीर्घः instead in step 6)?
7. In the सूत्रम् 7-2-109 दश्च what is the प्रातिपदिकम् in the term “द:”? Which विभक्ति: has been used?
8. In one of the rules used in this example, the सूत्रम् 8-4-63 शश्छोऽटि has been used. Which one is that?
9. Why didn’t 8-3-32 ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् apply between कर्णकषायशोषान् + अनुक्रमिष्ये ? Which condition was not satisfied?
Easy questions:
Consider the सन्धि-कार्यम् between ऋषे + आमनन्ति। The steps are as follows:
a) ऋषे + आमनन्ति = ऋषय् + आमनन्ति
b) ऋष + आमनन्ति by 8-3-19 लोपः शाकल्यस्य।
1. In step a) Which सूत्रम् was used to get the अय्-आदेश: (in place of the एकार:)?
2. After step b) why doesn’t 6-1-101 अकः सवर्णे दीर्घः apply?
आत्महनः mNp
Today we will look at the form आत्महनः from श्रीमद्भागवतम् SB 11-5-17.
एत आत्महनोऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिनः।
सीदन्त्यकृतकृत्या वै कालध्वस्तमनोरथाः ।। ११-५-१७।।
Gita Press translation “They kill their own self, and, being devoid of peace of mind, regard ignorance as knowledge (confuse action for knowledge). They do not experience fulfillment and, being frustrated in their aims and thwarted by the Time-Spirit, become miserable.”
‘आत्महन्’ gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-46 कृत्तद्धितसमासाश्च । The विवक्षा here is प्रथमा-बहुवचनम्। 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् ‘आत्महन्’ ।
(1) आत्महन् + जस् । As per 6-4-12 इन्हन्पूषार्यम्णां शौ the lengthening (ordained by 6-4-8 सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ) of the penultimate letter of words ending in इन्, हन्, पूषन् and अर्यमन् should be done only when the affix शि follows, not when followed by other सर्वनामस्थानम् affixes. So even though जस्-प्रत्यय: has the सर्वनामस्थान-सञ्ज्ञा, 6-4-8 will not apply here.
(2) आत्महन् + अस् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-7 चुटू and 1-3-9 तस्य लोपः। 1-3-4 न विभक्तौ तुस्माः prevents the ending सकारः of जस् from getting इत्-सञ्ज्ञा ।
(3) आत्महनः । रुँत्व-विसर्गौ 8-2-66 ससजुषो रुः and 8-3-15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः।
Questions:
1. What kind of सूत्रम् is 6-4-12 इन्हन्पूषार्यम्णां शौ ?
a) निषेध-सूत्रम् – A rule which negates another rule
b) अपवाद-सूत्रम् – A rule which is an exception to another rule
c) नियम-सूत्रम् – A rule which limits the application of another rule
d) अतिदेश-सूत्रम् – A rule which extends the application of another rule
2. Please list the two synonyms of the word “आत्मा” (प्रातिपदिकम् “आत्मन्” masculine) as given in the अमर-कोश:।
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः ।।१-४-२९।।
(इति त्रीणि “आत्मन:” नामानि)
3. How would you say this in Sanskrit?
“This verse is easy.” Use the प्रातिपदिकम् “सुगम” (adjective) for “easy.”
4. In this example, the अङ्गम् “आत्महन्” has:
a) पद-सञ्ज्ञा
b) भ-सञ्ज्ञा
c) Neither पद-सञ्ज्ञा nor भ-सञ्ज्ञा
d) Both पद-सञ्ज्ञा and भ-सञ्ज्ञा
5. By which सूत्रम् does पाणिनि: define the term “उपधा”?
6. Why did 6-4-134 अल्लोपोऽनः not apply in this example?
7. Can you find a प्रातिपदिकम् ending in “हन्” in the sixth chapter of the गीता ?
8. Where is the ङि-प्रत्यय: used in this verse?
Easy questions:
1. Which सूत्रम् do we use to get सीदन्ति + अकृतकृत्या: = सीदन्त्यकृतकृत्या: ?
2. Where has 6-1-109 एङः पदान्तादति been used in this verse?
अयम् mNs
Today we will look at the form अयम् from श्रीमद्भागवतम् SB 3-11-36
अयं तु कथितः कल्पो द्वितीयस्यापि भारत ।
वाराह इति विख्यातो यत्रासीत्सूकरो हरिः ।। ३-११-३६ ।।
Gita Press translation “The present has been declared as the opening Kalpa of the second Parārdha, O Vidura, (a scion of Bharata). It is known by the name of Vārāha-Kalpa, inasmuch as Śrī Hari took the form of a boar in this Kalpa.”
‘इदम्’ gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् and सर्वनाम-सञ्ज्ञा by 1-1-27 सर्वादीनि सर्वनामानि । The विवक्षा here is प्रथमा-एकवचनम् । 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् ‘इदम्’ ।
(1) इदम् + सुँ ।
(2) इद म् + सुँ । Now by 7-2-102 त्यदादीनामः the ending मकार: of “इदम्” would have been replaced by an अकारः। But (when the सुँ-प्रत्यय: follows) 7-2-108 इदमो मः ordains a मकारः in the place of मकारः to stop 7-2-102.
(3) अय् अ म् + सुँ । By 7-2-111 इदोऽय् पुंसि, when the affix सुँ follows, the इद् part of इदम् gets the replacement अय्, in the context of the masculine gender.
(4) अयम् + स् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत् and 1-3-9 तस्य लोपः।
(5) अयम् । सकार-लोपः by 6-1-68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्।
Questions:
1. Please list the eleven synonyms of “सूकर:” (प्रातिपदिकम् “सूकर” masculine) – meaning “pig” – as given in the अमर-कोश:।
वराहः सूकरो घृष्टिः कोलः पोत्री किरः किटिः।
दंष्ट्री घोणी स्तब्धरोमा क्रोडो भूदार इत्यपि ।।२-५-२।।
(इति द्वादश “सूकरस्य” नामानि)
2. The अव्ययम् (indeclinable) “इति” normally ends a quotation. Where does the quotation begin in this verse?
3. Use some words from this verse to construct the following sentence in Sanskrit:
“There was a king known by the name Dasaratha.”
4. Which प्रातिपदिकम् used in this verse has the घि-सञ्ज्ञा?
5. In step 2, 7-2-108 इदमो मः, replaces the मकारः at the end of “इदम्” with a मकारः। This looks like a redundant operation, but the purpose is to stop 7-2-102 त्यदादीनामः which would have otherwise applied.
We have seen another rule where the substitute is the same as the item being replaced. Can you recall which one that is?
6. Why is the ending यकार: at the end of the “अय्” आदेश: (prescribed by 7-2-111 इदोऽय् पुंसि) not an इत् as per 1-3-3 हलन्त्यम् ?
7. Can you find a verse in the गीता in which the word अयम् comes three times?
8. Where has the ङस्-प्रत्यय: been used in this verse?
Easy questions:
1. Which सूत्रम् was used to get यत्र + आसीत् = यत्रासीत् ?
2. Why has 6-1-87 आद्गुणः not been applied between वाराह इति ?
अक्ष्णः n-Ab-s
Today we will look at the form अक्ष्णः from श्रीमद्भागवतम् SB 3-12-24
पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्यः कर्णयोर्ऋषिः ।
अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिर्मरीचिर्मनसोऽभवत् ।। ३-१२-२४ ।।
Gita Press translation “Pulaha emanated from his navel, the sage Pulatsya from his ears, Aṅgirā from his mouth, Atri from his eyes and Marīci came out of his mind.”
‘अक्षि’ gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्। The विवक्षा here is पञ्चमी-एकवचनम्. 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् mandates the प्रत्ययाः सुँ, औ, जस् etc. after the प्रातिपदिकम् ‘अक्षि’.
(1) अक्षि + ङसिँ ।
(2) अक्षि + अस् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्, 1-3-8 लशक्वतद्धिते and 1-3-9 तस्य लोपः ।
(3) अक्ष् अनँङ् + अस् । By 7-1-75 अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनङुदात्तः , when a case affix – starting from the instrumental singular affix टा – beginning with a vowel (अच्) follows, the bases अस्थि, दधि, सक्थि and अक्षि get the अनँङ् replacement, which has the उदात्तः accent.
(4) अक्ष् अन् + अस् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत् ,1-3-3 हलन्त्यम् and 1-3-9 तस्य लोपः ।
(5) अक्ष् न् + अस् । By 6-4-134 अल्लोपोऽनः , the अकारः of the अन् in the अङ्गम् is elided when a स्वादि-प्रत्यय: which is not सर्वनामस्थानम् and which either begins with a यकारः or a vowel (अच्), follows.
(6) अक्ष्नः । रुँत्व-विसर्गौ 8-2-66 ससजुषो रुः and 8-3-15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः ।
(7) अक्ष्णः । The letter न् is replaced by ण् by 8-4-1 रषाभ्यां नो णः समानपदे ।
Questions:
1. Could we have used 8-4-41 ष्टुना ष्टुः। (instead of 8-4-1) in step 7 to get the same result?
2. Please list the five synonyms for the word “कर्ण:” (प्रातिपदिकम् “कर्ण” masculine) meaning “ear” as given in the अमर-कोश:।
कर्णशब्दग्रहौ श्रोत्रं श्रुतिः स्त्री श्रवणं श्रवः ।।२-६-९४।।
(इति षट् “कर्णस्य” नामानि)
3. With regard to the word कर्णयो: the commentator says “पञ्चम्यर्थे सप्तमी।” What does this mean?
4. How would you say this in Sanskrit?
“The two long ears of the sage.” Use the प्रातिपदिकम् “दीर्घ” for “long.”
5. Why didn’t the अनङ्-आदेश: replace the entire अङ्गम् “अक्षि” in step 3 as per 1-1-55 अनेकाल्शित्सर्वस्य ?
6. In this example, the अङ्गम् “अक्षि” has:
a) पद-सञ्ज्ञा b) भ-सञ्ज्ञा c) Neither भ-सञ्ज्ञा nor पद-सञ्ज्ञा d) Both भ-सञ्ज्ञा and पद-सञ्ज्ञा
7. Where is the सूत्रम् 7-3-104 ओसि च used in this verse?
8. In the absence of 7-1-75 अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनङुदात्तः which सूत्रम् would have applied to give which incorrect form?
Easy questions:
1. Which सूत्रम् was used to get मनसो + अभवत् = मनसोऽभवत् ?
2. Where does the word मरीचि: come in the गीता ?
Recent Comments