Home » Example for the day » वध्यः mNs

वध्यः mNs

Today we will look at the form वध्यः mNs from श्रीमद्भागवतम् 7.5.34

इत्युक्त्वोपरतं पुत्रं हिरण्यकशिपू रुषा । अन्धीकृतात्मा स्वोत्सङ्गान्निरस्यत महीतले ॥ ७-५-३३ ॥
आहामर्षरुषाविष्टः कषायीभूतलोचनः । वध्यतामाश्वयं वध्यो निःसारयत नैरृताः ॥ ७-५-३४ ॥

श्रीधर-स्वामि-टीका
निरस्यत चिक्षेप ॥ ३३ ॥ अमर्षोऽसहनं तेन सहितया रुषाविष्टो व्याप्तः । कषायीभूते आताम्रे लोचने यस्य । हे नैरृता राक्षसाः ॥ ३४ ॥

Gita Press translation – Hiraṇyakaśipu, whose intellect had been blinded by wrath, threw his son (Prahrāda) from his lap to the ground as soon as the latter stopped after uttering the aforesaid words (33). Possessed by indignation and anger, and with blood-shot eyes he exclaimed, “Let this boy be killed at once, deserving of death as he is! Turn him out, O Rākṣasas!” (34)

“वध्य” is a कृदन्त-प्रातिपदिकम् (participle form) derived from the verbal root √हन् (हनँ हिंसागत्योः, अदादि-गणः, धातु-पाठः #२. २).

(1) वध + यत् । By the वार्तिकम् (under 3-1-97 अचो यत्‌) हनो वा वध च – The verbal root √हन् (हनँ हिंसागत्योः २. २) optionally takes the affix “यत्” and simultaneously √हन् is substituted by “वध”। Note: In the other case the affix “ण्यत्” is used as per 3-1-124 ऋहलोर्ण्यत्‌। See question 2.

(2) वध + य । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-3 हलन्त्यम्1-3-9 तस्य लोपः। Note: “य” gets आर्धधातुक-सञ्ज्ञा by 3-4-114 आर्धधातुकं शेषः।

(3) वध्य । By 6-4-48 अतो लोपः – When an आर्धधातुकम् affix follows, the अकारः at the end of a अङ्गम् is elided if the अङ्गम् ends in a अकार: at the time when the आर्धधातुकम् affix is prescribed.

“वध्य” gets प्रातिपदिक-सञ्ज्ञा by 1-2-46 कृत्तद्धितसमासाश्च।

The विवक्षा is पुंलिङ्गे, प्रथमा-एकवचनम्

(4) वध्य + सुँ । By 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप्

(5) वध्य + स् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्, 1-3-9 तस्य लोपः

(6) वध्यः । रुँत्व-विसर्गौ by 8-2-66 ससजुषो रुः and 8-3-15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः

Questions:

1. In the गीता where has the प्रातिपदिकम् “वध्य” been used (as a part of a compound)?

2. What would be an alternate form for वध्यः?

3. In 1-3 (third quarter of Chapter One) of the अष्टाध्यायी, can you find a वार्तिकम् which justifies the use of आत्मनेपदम् in the form निरस्यत?

4. Why is निरस्यत a आर्षप्रयोगः?

5. Can you spot an affix “णिच्” in the verses?

6. How would you say this in Sanskrit?
Vibhīṣaṇa said to Rāvaṇa “A messenger ought never to be killed.” Use the adjective प्रातिपदिकम् “दूत” for “messenger.”

Easy Questions:

1. Which अव्ययम् in the verses has been translated to “at once”?

2. Where has the सूत्रम् 6-1-125 प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम् been used in the commentary?


1 Comment

  1. 1. In the गीता where has the प्रातिपदिकम् “वध्य” been used (as a part of a compound)?
    Answer: The प्रातिपदिकम् “वध्य” has been used in the compound अवध्यः in the following verse:
    देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत |
    तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि || 2-30||

    2. What would be an alternate form for वध्यः?
    Answer: An alternate form for वध्यः would be घात्यः

    The कृदन्त-प्रातिपदिकम् “घात्य” is derived from √हन् (हनँ हिंसागत्योः २. २) as follows:
    हन् + ण्यत् । By 3-1-124 ऋहलोर्ण्यत्‌ – The affix ण्यत् may be used following any verbal root which either ends in a ऋ-वर्णः (ऋकारः or ॠकारः) or in a consonant.
    = हन् + य । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-3 हलन्त्यम्, 1-3-7 चुटू, 1-3-9 तस्य लोपः। Note: “य” gets आर्धधातुक-सञ्ज्ञा by 3-4-114 आर्धधातुकं शेषः।
    = घन् + य । By 7-3-54 हो हन्तेर्ञ्णिन्नेषु।
    = घत् + य । 7-3-32 हनस्तोऽचिण्णलोः।
    = घात्य । By 7-2-116 अत उपधायाः।
    “घात्य” gets प्रातिपदिक-सञ्ज्ञा by 1-2-46 कृत्तद्धितसमासाश्च।

    The विवक्षा is पुंलिङ्गे, प्रथमा-एकवचनम्।
    घात्य + सुँ । By 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप्।
    = घात्य + स् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्, 1-3-9 तस्य लोपः।
    = घात्यः । रुँत्व-विसर्गौ by 8-2-66 ससजुषो रुः and 8-3-15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः।

    3. In 1-3 (third quarter of Chapter One) of the अष्टाध्यायी, can you find a वार्तिकम् which justifies the use of आत्मनेपदम् in the form निरस्यत?
    Answer: The use of आत्मनेपदम् in the form निरस्यत can be justified by the वार्तिकम् (in the महाभाष्यम् under 1-3-29 समो गम्यृच्छिप्रच्छिस्वरत्यर्तिश्रुविदिभ्यः) ‘उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वा वचनम्’ – When preceded by a उपसर्गः, the verbal root √अस् (असुँ क्षेपणे ४. १०६) and √ऊह् (ऊहँ वितर्के १. ७३५) takes a आत्मनेपदम् affix optionally.

    4. Why is निरस्यत a आर्षप्रयोगः?
    Answer: The grammatically correct form is निरास्यत।

    निरास्यत is derived from √अस् (असुँ क्षेपणे ४. १०६). The विवक्षा is लँङ्, कर्तरि प्रयोग:, प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्।
    अस् + लँङ् । By 3-2-111 अनद्यतने लङ्।
    = अस् + ल् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्, 1-3-3 हलन्त्यम्, 1-3-9 तस्य लोपः।
    = अस् + त । By 3-4-78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्, वार्तिकम् (in the महाभाष्यम् under 1-3-29 समो गम्यृच्छिप्रच्छिस्वरत्यर्तिश्रुविदिभ्यः) ‘उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वा वचनम्’।
    = अस् + श्यन् + त । By 3-1-69 दिवादिभ्यः श्यन्।
    = अस्यत । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-8 लशक्वतद्धिते, 1-3-3 हलन्त्यम्, 1-3-9 तस्य लोपः।
    = आट् अस्यत । By 6-4-72 आडजादीनाम् – When followed by लुँङ्, लँङ् or लृँङ्, an अङ्गम् which begins with an अच् gets आट् as an augment. As per 1-1-46 आद्यन्तौ टकितौ the “आट्”-आगमः attaches to the beginning of the अङ्गम्।
    Note: In the form निरस्यत, the सूत्रम् 6-4-72 आडजादीनाम् has not been honored.
    = आ अस्यत । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-3 हलन्त्यम् and 1-3-9 तस्य लोपः।
    = आस्यत । By 6-1-90 आटश्च।

    “निर्/निस्” is the उपसर्गः (ref. 1-4-59 उपसर्गाः क्रियायोगे, 1-4-80 ते प्राग्धातोः।)
    निर्/निस् + आस्यत
    = निर्/निरुँ + आस्यत । By 8-2-66 ससजुषो रुः।
    = निरास्यत । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्, 1-3-9 तस्य लोपः।

    5. Can you spot an affix “णिच्” in the verses?
    Answer: An affix “णिच्” has been used in the form निःसारयत derived from √सृ (सृ गतौ १. १०८५).

    The विवक्षा is लोँट्, कर्तरि प्रयोग: (हेतुमति), मध्यम-पुरुषः, बहुवचनम्।
    सृ + णिच् । By 3-1-26 हेतुमति च – The affix “णिच्” is used after a root, when the operation of a causer – such as the operation of directing – is to be expressed.
    = सृ + इ । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-3 हलन्त्यम्, 1-3-7 चुटू, 1-3-9 तस्य लोपः।
    = सर् + इ । By 7-3-84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः।
    = सारि । By 7-2-116 अत उपधायाः। “सारि” gets धातु-सञ्ज्ञा by 3-1-32 सनाद्यन्ता धातवः।

    सारि + लोँट् । By 3-3-162 लोट् च।
    = सारि + ल् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्, 1-3-3 हलन्त्यम्, 1-3-9 तस्य लोपः।
    = सारि + थ । By 3-4-78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्, 1-3-87 निगरणचलनार्थेभ्यश्च।
    = सारि + त । By 3-4-85 लोटो लङ्वत्‌, 3-4-101 तस्थस्थमिपां तांतंतामः।
    = सारि + शप् + त । By 3-1-68 कर्तरि शप्।
    = सारे + शप् + त । By 7-3-84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः।
    = सारे + अ + त । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-3 हलन्त्यम्, 1-3-8 लशक्वतद्धिते, 1-3-9 तस्य लोपः।
    = सारयत । By 6-1-78 एचोऽयवायावः।

    “निर्/निस्” is the उपसर्गः (ref. 1-4-59 उपसर्गाः क्रियायोगे, 1-4-80 ते प्राग्धातोः।)
    निर्/निस् + सारयत = निर्/निरुँ + सारयत । By 8-2-66 ससजुषो रुः।
    = निर् + सारयत । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्, 1-3-9 तस्य लोपः।
    = निःसारयत । By 8-3-15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः।
    = निःसारयत । By 8-3-36 वा शरि।

    6. How would you say this in Sanskrit?
    Vibhīṣaṇa said to Rāvaṇa “A messenger ought never to be killed.” Use the adjective प्रातिपदिकम् “दूत” for “messenger.”
    Answer: दूतः न कदापि वध्यः/घात्यः इति विभीषणः रावणम् उवाच = दूतो न कदापि वध्य/घात्य इति विभीषणो रावणमुवाच।

    Easy Questions:

    1. Which अव्ययम् in the verses has been translated to “at once”?
    Answer: The अव्ययम् “आशु” has been translated to “at once.”

    2. Where has the सूत्रम् 6-1-125 प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम् been used in the commentary?
    Answer: The सूत्रम् 6-1-125 प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम् has been used to stop the सन्धि-कार्यम् (6-1-78 एचोऽयवायावः) between कषायीभूते and आताम्रे।
    The एकारः at the end of कषायीभूते (नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-द्विवचनम्) gets the प्रगृह्य-सञ्ज्ञा by 1-1-11 ईदूदेद् द्विवचनं प्रगृह्यम्। Now as per 6-1-125 प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम् – Terms which are designated as “प्रगृह्य” retain their natural state when followed by a vowel. (This means that no सन्धिः operations are performed.)

Leave a comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

September 2012
M T W T F S S
« Aug   Oct »
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930

Topics