Home » Example for the day » यस्मिन् mLs

यस्मिन् mLs


Today we will look at the formation of यस्मिन् used in the श्रीमद्भगवद्गीता 6.22
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः।
यस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥

यद् gets सर्वनामसंज्ञा as it is listed in 1-1-27 सर्वादीनि सर्वनामानि. It also gets प्रातिपदिकसंज्ञा by 1-2-45 अर्थवदधातुरप्रत्‍ययः प्रातिपदिकम्

The विवक्षा here is सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् so the derivation begins with

(1) यद् + ङि

(2) य अ + ङि । 7-2-102 त्यदादीनामः mandates अ as आदेशः to यद् when विभक्तिः follows

(3) य + ङि । 6-1-97 अतो गुणे gives पररूपम् as एकादेशः

(4) यस्मिन् । 7-1-15 ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ replaces ङि with स्मिन्


1. In step (2) the word विभक्तिः is used. Which rule defines it?

2. Where else does the word यस्मिन् come in the गीता?

3. In this श्लोक: there is another word which comes from the प्रातिपदिकम् “यद्” – which one is that? What is the विभक्ति:/वचनम्/लिङ्गम्?

4. How many places is 6-1-101 अकः सवर्णे दीर्घः used in this श्लोक:?

5. The वृत्ति: for the rule 7-1-15 ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ reads “अतः सर्वनाम्न एतयोरेतौ स्तः।” From which rule(s) did we get the terms “अत:” and “सर्वनाम्न:” as अनुवृत्ति:?

6. In the word गुरुणा which rule was used to bring in the substitution “ना” in place of the प्रत्यय: टा? Which rule was used to change the न् to ण्?

7. Why didn’t the ending न् of स्मिन् become an इत् letter by 1-3-3 हलन्त्यम्?

8. “मित्रवद् आगम:, शत्रुवद् आदेश:” – Please explain this statement.

1 Comment

  1. Namaste,

    1. 1-4-104 विभक्तिश्च (Satishji’s notes: The 21 सुँप् affixes (nominal case endings listed in 4-1-2) and the 18 तिङ् affixes (verbal endings listed in 3-4-78) get the designation of विभक्ति:.)

    2. ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः |
    तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी || 15-4||

    3. It is यम् (यं)
    The विवक्षा is द्वितीया विभक्ति: , एकवचनम् , पुंलिङ्गे
    यद् + अम् (7-2-102 त्यदादीनामः )
    => य अ + अम् (6-1-97 अतो गुणे )
    => य + अम् (6-1-107 अमि पूर्वः)
    => यम्

    Now the सन्धि-कार्यम् between यम् and लब्ध्वा
    यम् + लब्ध्वा (8-3-23 मोऽनुस्वारः)
    => यं लब्ध्वा

    4. चापरम् => च + अपरम्
    नाधिकम् => न + अधिकम्
    गुरुणापि => गुरुणा + अपि

    5. The अनुवृत्ति: of अत: comes from 7-1-9 अतो भिस ऐस् and सर्वनाम्नः comes from 7-1-14 सर्वनाम्नः स्मै.

    6. It is 7-3-120 आङो नाऽस्त्रियाम् – Following a अङ्गम् having घि-सञ्ज्ञा, the affix “आङ्” is replaced by “ना”, but not in the feminine gender. ‘आङ्’ is an ancient name for the (instrumental singular) affix टा.

    By 8-4-2 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि the न् is changed to ण्
    ( Satishji’s notes: The letter न् is replaced by ण् when either र् or ष् precedes, even if intervened by a letter of the अट्-प्रत्याहार: or by a letter of the क-वर्ग: or प-वर्गः or the term आङ् or नुँम् (अनुस्वारः) either singly or in any combination. )

    7. By 1-3-4 न विभक्तौ तुस्माः ( Satishji’s notes: Any letter of the त-class (त्, थ्, द्, ध्, न्) or the letter स् or म् which is in a विभक्ति: does not get the designation इत् .)

    8. An आदेशः is a substitute and either replaces a part or whole of the स्थानी ( where the operation takes place). So it is said to be शत्रुवत् (like an enemy) . Whereas आगमः is an augment which always attaches itself to the स्थानी without any substitution. That’s why it is said to be मित्रवत् (like a friend) .

    Thank you Satishji.

Leave a comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Recent Posts

October 2010